آيا اديسون به بهشت مي رود؟
رابطه ايمان با عمل صالح
اين مسائل مربوط است به اينکه ارزش ايمان و اسلام چه اندازه است و آيا عمل صالح به تنهايي کفايت مي کند؟ اگرچه اين تصور درست نيست، لازم به توضيح است که خوبي هر عملي به دو چيز برمي گردد: حسن فعلي و حسن فاعلي، و حسن فعلي به تنهايي براي خوب بودن عمل کفايت نمي کند. استاد مطهري معتقدند: در اين که فاعل عمل، خدا را بشناسد يا نشناسد، براي خدا فرق نمي کند، ولي براي خود آن شخص فرق مي کند. او اگر خدا را بشناسد، يک نوع سلوک روحي انجام مي دهد و اگر با او آشنا باشد، نوعي ديگر. آشنا نباشد، عمل يک بُعدي انجام مي دهد که تنها در تاريخ مي ماند، اما اگر آشنا باشد، عمل دو بُعدي انجام مي دهد که هم در تاريخ مي ماند و هم حسن ملکوتي پيدا مي کند. اگر آشنا باشد، خودش و عملش به سوي خدا بالا مي رود و اگر نباشد، نمي رود. به عبارت ديگر، براي خدا فرق نمي کند، اما براي عمل فرق مي کند. در يک صورت، عمل، عملي مي شود زنده و صعود کننده به بالا و در صورت ديگر عملي مي شود مرده و هبوط کننده به پايين.
مي گويند خداي عادل و حکم هرگز، به جرم اينکه بنده اي با او رابطه دوستي ندارد، خط بطلان بر روي اعمال نيکش نمي کشد، اما بايد ديد آيا کسي که خداشناس نباشد عمل خير واقعي که هم حسن اثر داشته باشد و هم حسن ارتباط، از او سر مي زند يا نه؟ همه ي اشتباه ها از آن جا پيدا شده که به لحاظ اجتماعي مفيد بودن يک عمل را براي "خير" و "صالح" دانستن آن کافي فرض کرده ايم.
مسلماً اگر به فرض- البته به فرض محال- کسي خدا را نشناسد و با عمل خود به سوي خدا بالا رود خدا او را باز نمي گرداند. اما حقيقت اين است که کسي که خدا را نمي شناسد به سوي ملکوت خدا بالا نمي رود تا عملش آن جهاني گردد و صورتي پيدا کند که در آن جهان، مايه ي شادي و لذت و سرور و سعادت او گردد و مقبوليت عمل نزد پروردگار، جز اين نيست که عمل اين چنين باشد. يک تفاوت اصيل ميان قوانين الهي و بشري در همين است که قوانين بشري به تکامل روحي و معنوي فرد کاري ندارد. وقتي دولت ماليات وضع مي نمايد يا براي دفاع از کشور، افرادي را براي سربازي احضار مي کند، برايش تفاوتي ندارد که افراد از روي ميل و رغبت ماليات مي دهند و به سربازي مي آيند يا خير. ولي در قوانين الهي چنين نيست، لذا اگر مسلماني بر اساس ريا، زکات بدهد يا حتي جهاد برود، مورد قبول اسلام نيست ...
بهشت و جهنم دو هدف سير و سلوک معنوي انسان است و در آن جهان هر کس خود را در نهايت مسير خود مي بيند: اعلي عليين يا اسفل سافلين چگونه ممکن است کسي به سوي مقصدي حرکت نکند و حتي در جهت ضد آن حرکت کند، ولي به اين مقصد برسد؟
حرکت به سوي عليين، فرع و شاخه اي از آهنگ و اراده ي رسيدن به آن است و آهنگ و اراده، فرع معرفت و اعتقاد از يک طرف، و تمکين و تسليم از طرف ديگر است. از کسي که به چنين مقصدي اعتقاد يا تمکين و تسليم ندارد و به انگيزه رسيدن به آن کوچک ترين گامي برنمي دارد، چگونه مي توان توقع داشت که سر از آن جا در بياورد؟ بي ترديد هر راهي به مقصد خود مي رسد و تا مقصد خدا نباشد، حرکت به خدا منتهي نمي شود. قرآن کريم مي فرمايد: "من کان يريد العاجله عجلنا له فيها ما نشاء لمن نريد ثم جعلنا له جهنم يصليها مذموما مدحورا و من اراد الآخره و سعي لها سعيها و هو مومن فاولئک کان سعيهم مشکورا» (اسراء/19- 18) هر کس (فقط) طالب دنياي نقد باشد، آن مقدار که بخواهيم به آن کسي که بخواهيم در آن جا مي دهيم، سپس براي وي جهنم را قرار داده ايم که نکوهيده و رانده شده، وارد آن مي گردد، و هر کس خواهان آخرت باشد و کوشش شايسته ي آن را انجام دهد، پس کوشش آنان مورد قدرداني خواهد گرفت.
از آيه استفاده مي شود:
اگر کسي سطح فکرش از دنيا بالاتر نباشد و هدفي عالي تر از دنيا نداشته باشد، محال است که به هدف اخروي نائل گردد، ولي لطف و کرم ما و خداييِ ما ايجاب مي کند که از همان هدف دنيوي که خواهان آن است، بهره اي به او بدهيم، البته نه با تضمين صد در صد، چون اسباب و علل دنيا با هم در تزاحم اند، بلکه «هر قدر بخواهيم و به هر کس که بخواهيم»، ولي آن کس که در نظام روحي خود هدف عالي تري دارد و دل به هدف هاي کوچک نقد نداده و به سوي هدف هاي الهي گام برمي دارد، البته به هدف خواهد رسيد.(1)
خلاصه سخن:
از آنچه گفته شد معلوم مي شود صرفِ خوبي ظاهري عمل و مفيد بودن آن در اجتماع باعث نمي شود که عامل آن به سعادت اخروي برسد. اما اين سخن بدين معني نيست که همه غيرمسلمانان يا همه غيرشيعيان به جهنم مي روند.
براي کامل شدن پاسخ در مطالب بعدي از همين نوشتار با ما باشيد.
پي نوشت:
1- شهيد مطهري، عدل الهي، ص 275- 274 و 281